“Xosé María Díaz Castro: poeta da lus, con querencias vascas”, por Xosé Estévez

DC NOVO_905

Como xa vos anunciamos no seu día, o Centro de Estudos Galegos da UPV/EHU celebrou as Letras Galegas cun completo programa de actividades entre as cales salientaba a palestra impartida por Xosé Estévez, sen dúbida un dos máximos referentes da cultura galega en Euskal Herria desde hai xa varias décadas. Baixo o título “Xosé María Díaz Castro: poeta da lus, con querencias vascas”, o historiador quirogués (asentado desde hai anos en Oiartzun) abordou a vida  e  a obra do poeta homenaxeado pola Real Academia Galega neste ano 2014, mais concedéndolle unha especial atención aos vínculos (familiares, mais non só) que unían fondamente a Díaz Castro coa terra e coa cultura vascas. Desde logo, Xosé Estévez é unha das persoas máis capacitadas para falar destes aspectos, e de aí que sexa para nós un auténtico honor poder publicar neste blogue o texto íntegro (con algunhas mínimas correccións lingüísticas) da súa intervención na Faculdade de Letras de Vitoria-Gasteiz. Un texto extenso e detallado, cunha minuciosidade e un respecto polas fontes que fala ben ás claras da calidade de Xosé Estévez como historiador. Un texto, en definitivo, moi recomendábel, e que esperamos que vos resulte de proveito.

XOSÉ MARÍA DÍAZ CASTRO: POETA DA LUS, CON QUERENCIAS VASCAS

1. NACEMENTO E FORMACIÓN

 Xosé María Díaz Castro asomouse por primeira vez á lus terreal o 19 de febreiro do ano 1914 na humilde aldea dos Vilares (Guitiriz), na meseta luguesa da Terra Chá. Como o mesmo nome indica, é unha terra chá, dotada de senlleira personalidade, con amplos horizontes, varrida polos ventos, que escorrentan neboeiros e brétemas, limpan a ollada, provocan fantasías, sosegan arroutadas, acalman veleidades, rexeitan malquerenzas e espallan bondades. Naceu nunha familia de non mal pasar, pois o seu pai era escribinte no Concello de Trasparga (hoxe Guitiriz) dende 1945. Polos Díaz o catolicismo e tradicionalismo adornaban a súa ideoloxía, mentres que pola banda dos Castro eran máis progresistas. 

          É unha paisaxe de celmosas e agarimantes ondulacións, tutelada por castros como o de Viladonga e vixiada polo rexo batallón da Serra do Xistral e dúas sentinelas esculcantes, sempre  á espreita, as Penas de Rodas. Unha antiga lagoa cubría, ó parecer, toda a meseta e fican como mostra algunhas lagoas como a de Cospeito ou a misteriosa e arrepiante do Ollo. As augas do pai Miño caudal súcana amorosamente, e alédana cursos máis pequenos como o Ladra ou o diminuto regato do Cepelo, tan querido para Manuel María. Berce de egrexios poetas, Crecente Vega, Iglesia Alvariño, Noriega Varela, Fernán Vello, Darío Xohan Cabana, Rábade Paredes, foi maxistralmente cantada non só polo noso poeta, senón tamén polo seu amigo Manuel María, de inesquecible memoria, finado o 8 de setembro do 2004, no seu libro Terra Chá, publicado en 1954.

          Díaz Castro ingresou no Seminario de Mondoñedo, a semellanza de moitos de nós na posguerra, como único xeito de estudar para os nenos de familias humildes. Alí adquiriu unha sólida e fonda formación clásica e humanística, que sería fundamental no seu acontecer existencial posterior, e cultivou as súas primixenias angueiras literarias. Pertencía á Academia Misioneira San Francisco Xabier, da que era secretario, e clausurou un curso de Misionoloxía o 22 de marzo de 1932 cunha conferencia titulada “Xabier nas Indias”, segundo esmiúza Armando Requeixo nunha recente biografía (p. 31).   Ben sabido é que ó Santo navarro lle teñen unha fonda querenza os nacionalistas vascos por tres razóns: era navarro, falaba éuscaro (e, de feito, morreu delirando nesa lingua) e toda a súa familia loitara a prol da independencia de Navarra fonte a Castela na guerra de 1512-1522, sufrindo a represión posterior á derrota.

          Durante a Guerra Civil pertenceu ó Corpo de Sanidade Militar, exercendo o seu labor curativo en Asturias e en Pontevedra. Rematada a contenda volve ó seminario, pero axiña abandona a carreira eclesiástica con grande desgusto do seu pai, Isidro. Colócase como ensinante no Colexio León XIII de Vilagarcía de Arousa entre 1940 e 1947 da man do seu amigo, o tamén poeta Aquilino Iglesia Alvariño. En 1948 trasladouse a Madrid, onde, tras a correspondente oposición, colocaríase en varios organismos oficiais como tradutor. Foi destinado ao Ministerio da Gobernación, despois ó Instituto de Cultura Hispánica e máis tarde ó Instituto do Frío, dependente do CSIC. Coñecía unhas catorce linguas e tamén un pouco do éuscaro, en virtude do seu matrimonio coa urretxuarra Maite Zubizarreta Bengoetxea. Mesmamente coñecera a esta rapaza vasca como “madriña de guerra” por relación epistolar polos anos 1937-38, tras a ocupación de case toda Guipúscoa en 1936 polas tropas chamadas “nacionais”, principalmente polos requetés. Neste bando xerouse o costume de que as mulleres enviasen cartas aos soldados para lles elevar a moral e adozarlles a crueza das trincheiras. Eran esas misivas as que proporcionaban ese reforzo sentimental e moral tan necesario, un oasis de paz para os soldados inmiscidos nas “profundas miserias” do conflito. As “madriñas de guerra” eran unha institución na moda especialmente en Euskal Herria, dende as guerras carlistas. As “madriñas” escribían aos soldados dándolles ánimos, rezaban por eles, mandábanlles roupa e comida e incluso os axudaban economicamente.  Un dos amigos do poeta intercambiaba correspondencia cunha moza de Urretxu, unha localidade da provincia de Guipúscoa, e foi el quen animou a Xosé María a facer o mesmo cunha “boa moza” amiga da súa parella. Deste tempo é un poema, “Balada inútil” (20 de marzo de 1938), dedicado ás madriñas de guerra:

Yo tenía una madrina… Ay las madrinas de guerra! Con cinco agujas de plata, con cinco hilos de seda, yo prendí en mi corazón su nombre de crueles letras….

Polos anos arousanos e primeiros madrileños colaboraría en dous xornais navarros, o xornal El Pensamiento Navarro, de cuxo título D. Pio Baroja dicía que era unha contradictio in terminis, e a revista Pregón, grazas aos pregos do seu amigo, o poeta de Mondoñedo, Díaz Jácome, redactor-xefe do xornal citado. Este mesmo persoeiro tamén auspiciaría as colaboracións no mencionado xornal doutros galegos como Vicente Risco, Álvaro Cunqueiro ou Francisco Fernández del Riego.

          O día de San Xoán de 1954 padece a primeira coitelada dunha morte próxima ao finar o seu irmán Antonio, emigrante en Sestao, aos 44 anos de idade. Era canteiro, traballador nos Altos Fornos, e seguía o ronsel dos Castros, pois parece que se proclamaba republicano e parcial dos ideais socialistas. O dardo da emigración fería de dor, non de beleza, o corazón do poeta por partida tripla: el era emigrante, o irmán tamén e, para máis inri, morría na emigración. Cantas veces me lembro deste feito, cando ollo nos xornais vascos as necrolóxicas de tantos galegos finados fóra da Patria!.

2. PERSONALIDADE FÍSICA

Así describía a Díaz Castro o seu amigo Manuel María en 1986. Segundo o poeta de Outeiro de Rei, era un home de moitos saberes, de mediano altor, ben proporcionado, ampla fronte, cabelos prateados, ollada expresiva tras os “espejuelos”, con tres trazos da súa personalidade: autenticidade, mesura e humildade. Non intentaba encandear nin apampar a ninguén, de cortesía sobria e requintada, de falar sereno, xusto e pausado, máis ben calado, sinxelo, sen vaidade, de rexo tempero moral e enorme vontade, sen pretensións de espallamento escrito, con grande pudor para falar da súa obra e persoa, con certa timidez, cordial, bo e xeneroso, cos ollos abertos á beleza e o corazón debruzado na paisaxe, nos animais e nos homes. Non exixía nin pedía nada nin era importuno. Cando recibía un pequeno recoñecemento, asombrábase e agradecíao fondamente. “Aos amigos dáballes xenerosamente a súa limpa, fonda e sincera amizade do mesmo xeito que a cerdeira florece na primavera ou o rousinol canta e encanta nos máxicos días do luminoso maio”. Habería que engadir algún trazo máis: escrupulosidade tanto no escritura dos seus poemas como nas súas traducións.

3. CASAMENTO

San Lourenzo estalou en lume de amor o 10 de agosto de 1954, cando Díaz Castro casou na igrexa de San Martiño de Urretxu con Maite Zubizarreta, aquela madriña de guerra coa que se carteaba dende 1937 e que se viu na obriga de abandonar o seu emprego de telefonista, obtido por regulamentar oposición. Ás veces dedicáballe versos. N’O instante eterno, o excelente documental de Xosé Antón Cascudo aparece un poema de 1945 titulado “A Teresa por su 23 cumpleaños”.  Era unha muller culta, agradable, intelixente e moi fermosa. Na homenaxe a seu pai, celebrado en Guitiriz o 19 de febreiro deste ano 2014, co gallo do centenario do nacemento, o fillo maior, José Mari, declarou que “ seu pai foi sobre todo un home bo e tamén un galego que nunca esqueceu a terra de orixe malia todos os anos vividos fóra”. Na súa intervención, ademais, fixo en voz alta unha pregunta recibida con sorrisos polo público que enchía a Escola Habanera na inauguración da mostra: “Como un galego sen especial atractivo físico conseguiu que se namorase del a rapaza máis fermosa do País Vasco?” (La Voz de Galicia, 2 -2-2014). Non deixa de ser unha coincidencia que en Guipúscoa, concretamente en Oiartzun, tamén nacera o 29 de xaneiro de 1806 Concha Murguía Egaña, a nai de Manuel M. Murguía, un grande historiador, teórico do nacionalismo galego e primeiro presidente da Real Academia Galega entre 1903 e 1923, quen dixo que aprendera a amar Galiza ao ver como súa nai amaba a Terra vasca.

          Maite e Díaz Castro xunguiron as súas vidas na igrexa de San Martiño (santo ben xacobeo) de Urretxu, localidade natal do bardo Iparragirre, que nalgunha etapa da súa arriscada vida residiu en Galiza. Maite nacera en Urretxu o 25 de xuño de 1922 no edificio do Concello, onde seu pai, ademais de ebanista, exercía un oficio municipal. A familia comungaba coa ideoloxía carlista e o seu foralismo inclinábaa ás raiceiras na Terra-Nai, unha doutrina política moi importante daquela no interior de Guipúscoa. O pai era orixinario de Elgoibar e a nai de Azpeitia. Tiveron uns dez fillos. Deles só vive un, Ramón, que reside en Gasteiz e rolda os 86 anos. Máis tarde trasladáronse a un segundo andar do recanto máis enxebre da vila, situado na rúa Xeneral Franco (hoxe praza Gernikako Arbola), nº 2, 2º dereita. É de subliñar que, pola banda materna, Maite era curmá dun grande euskerólogo, discípulo de Koldo Mitxelena: o xesuíta e euskaltzaina Patxi Altuna Bengoetxea, catedrático da Universidade de Deusto no Campus de Donostia, a quen tratei e con que mantiven unha fonda amizade. En certa ocasión comenteille a gran valía como escritor galego do seu parente, Díaz Castro, e ficou abraiado, pois era descoñecedor desa faceta de “Pepe”, como el lle chamaba, aínda que coñecía o seu libro Nimbos.

Imagen1

          O matrimonio Díaz Zubizarreta estabeleceuse en Madrid, na rúa Jaime Vera, 23. Foron nacendo os tres fillos, todos eles en Urretxu, a onde se trasladaba a nai para dar á luz, impulsada pola querenza da Terra e polo arroupamento familiar. José Mari nacería en 1955.  É enxeñeiro, viúvo, reside en Donostia e ten un fillo, Aitor, que estudou Empresariais na Universidade de Deusto, no Campus de Donostia. Maite, enfermeira, e Iñigo, que se dedica á montaxe de pezas nun taller, nados en 1957 e  1962, respectivamente, residen en Urretxu, a carón da antiga casa familiar.

Imagen2 Imagen3

4. A OBRA LITERARIA

Voluntariamente arredado dos cenáculos literarios, escribía poemas na intimidade do fogar.  En vida só saíron á luz  algún folleto, “Nascida d’un soño”, algúns poemas soltos en revistas e un poemario, Nimbos, unha obra dunha extraordinaria calidade formal e intrínseca. Moitos inéditos gárdanos amigos seus como Luís González Tosar e principalmente Afonso Blanco, alma mater da Asociación Xermolos, que custodia o seu legado literario como un auténtico tesouro. Afonso foi o seu primeiro biógrafo e dedicouse teimudamente a espallar a súa obra. Hai uns días publicouse a súa obra galega completa, cos poemarios Follas Verdes e Follas ó aire. Tamén un poemario en castelán, Sombras radiantes, e moitas das súas traduccións.

            Os versos de Nimbos abafan pola súa insuperable mestría clásica e pola súa profundidade filosófica, que se interna nas raiceiras máis enxebres da alma galega. Ourive e traballador do verso, quizais aí radique unha das causas da brevidade da súa obra, que se distingue pola riqueza, a fondura e a subtil capacidade de suxestión.

          No seu amor pola natureza e as pequenas cousas, das que se apropia para si e que, ó mesmo tempo, ergue a categoría universal, asexa un franciscanismo topográfico conmovedor, guiado polo fío dunha humanización, domesticidade, hierofanía e somatización mística da paisaxe, á semellanza do seu amigo Manuel María no Terra Chá. Teme, incluso, ferir as cousas coa palabra, e por iso as súas verbas cálidas e envolventes as tocan con lenidade e as agariman co tremor dun amante novel. Ante unha sinxela herbiña declara:

Herba pequerrechiña

que con medo surrís

ó sol que vai nacendo

e morrendo sin ti,

¿por qué de ser pequena

te me avergonzas tí?

O Universo sería

máis pequeno sin ti!

          Unha inquedanza existencial estremecedora e acalmante, unha afirmación na vida e unha estoica aceptación da morte son características que miden as costelas do asombro en moitos dos seus poemas con paradoxais metáforas:

Quero morrer de música nunha tarde de pinos

sin sentir o martelo dun recordo no sangre,

e caere amodiño na sombra como a lúa

enterra as súas cornas tras de Arxán.

          Unha relixiosidade panteísta, priscilianista e orixinariamente cristiá atravesa de xeito permanente como fío condutor toda a súa poesía. Por unha banda atópase tinxida dunha ortodoxia tradicional e por outra semella unha procura angustiosa do transcendente, unha insaciable sede de luz, emblema de Deus. Xesús, facho luminoso, e o Reino son, fronte á sombra, símbolo da materia terreal, unha metáfora dicotómica moi utilizada:

Saben os ollos que hai trálo valado un Reino

e que do anxo hastra o grilo brinca o gozo de Deus.

E Deus da boa fada áos ollos namorados

que chegaron abertos ás portas do mencer.

E, cando apalparon a Morte,

viron que era unha mau moi donda que mataba

unha lus i acendía outra lus, e, moi ledos,

chegáronse, amodiño, á soleira do Reino,

mesmo que o paparroibo nos días de gran neve

se acurrucha cantando nas portas dos labregos….

          Díaz Castro sentía un fondo e apaixonado amor por Galiza, orlada de celtismo, coa que o xunguía un vencello  ancestral e panteísta.  Era unha especie de comuñón íntima e telúrica coa Terra e coas súas xentes ás que amaba coa corda máis cordial do seu maltreito corazón. Gozaba cos seus leceres e somatizaba as súas dores. Non resultaría estraño que os seus problemas cardíacos estivesen relacionados coa ferida de amor-desamor, ocasionada polo antinómico acontecer finisterral. Por iso, é tan paradoxal o seu poema-cumio de Nimbos, “Penélope”. Co gallo dunha cea-homenaxe, da que falaremos máis adiante, confesounos que era un home pacífico, tranquilo,  calado e comprensivo. Pero só lle fervía o sangue de carraxe e montaba en cólera, cando se encontraba con algún galego (espécime, por mágoa, dabondo abundante) que renegaba da súa Terra, que se avergoñaba da súa Patria e que non falaba a súa lingua, amosando o complexo típico do colonizado, que tan ben describiron Fran Fanon, Albert Menni ou Aimé Césaire. Mesmamente, Díaz Castro deixounos unha impresionante composición poética, que define perfectamente a secular problemática esencial de Galiza e condensa axeitada e xenialmente o misterio do Ser galaico, “Penélope”. Só se lle acerca con timidez “O meu País”, de Xoán Manuel Casado Martínez, co seu  desacougante “alento e desalento”. Este poema foi musicado polo cantautor Miro Casabella e o conxunto Luar na Lubre; “Penélope”, pola súa banda, foino por Mini e Mero. A helénica Penélope, na Odisea homérica, na desesperante espera de Ulises, tecía polo día o que destecía pola noite, de xeito que nunca ollaba rematada a súa obra e os seus teimudos soños nunca aventaban a bandeira da esperanza.

           Este mito da tea de Penélope, que xa mencionaran Rosalía de Castro (enfatizada por Carme Blanco no mencionado documental de Xosé Antón Cascudo) e Álvaro Cunqueiro, repítese de xeito distinto neste poema e supón unha asimilación extrema ó sentir do cerne galego. Non cabe dúbida de que a corrente neovirxilianista a que pertencía Díaz Castro xunta a procedencia rural dos seus autores (que cantaban o campo galego) coa formación clásica, sobre todo cimentada en Virxilio e Horacio, o que lles fai transformar a expresión poética. Prodúcese unha simbiose do culto e do paisaxístico, reforzada, ademais, por un contido existencial e por preocupacións político-sociais, que usa a paisaxe como vehículo e aglutinante de denuncia, non de xeito radical, senón dentro dun galeguismo tradicional, aínda que comprometido.  Mentres en Cunqueiro o tecer e destecer de Penélope se logra mediante a dislocación intencionada das palabras e do senso lóxico ou mediante diversos recursos fónicos, Díaz Castro conségueo a través de antíteses a nivel fónico, gramatical e léxico-semántico. Estas bimembracións poden producirse nun mesmo verso, entre pares de versos ou entre dous pares de versos. Dentro de cada oposición os membros anúlanse entre si e o que semella un constante movemento é, en realidade, un estancamento no mesmo punto, resultando un falso dinamismo. Este inmobilismo vese robustecido pola estrutura circular da composición, xa que de todo o movemento que enxerga a parte central do poema, o resultado final é que o último verso é igual ao primeiro. Emporiso, Díaz Castro desexa ir máis alá do efecto estilístico e sérvese do mito e da súa plasmación literaria de indubidable calidade para conseguir un poema completo. Ao gozo estético úneselle unha certeira crítica político-social da Galiza do seu tempo que eu diría que segue vixente na actualidade, polo que deviría en supratemporal ou atemporal. Díaz Castro non cae no panfletismo, senón que reflexiona sobre o inmobilismo de Galiza e dóese dos seus problemas.

          Tamén o poeta en “Penélope” lle chisca un ollo á emigración, á secular sangría demográfica de Galiza, que hoxe perdura e se agrava, pois emigran persoas novas e con media e alta formación, polo que podemos tamén considerala unha fuxida de cerebros. Á fin e ao cabo, Díaz Castro foi un emigrante:

Un bruar de navíos navíos moi lonxanos

che estrolla o sono mól coma unha uva…

Traguerán os camiños algún día

a xente que levaron…..

            Moitos escritores denunciaron esta exportación de “carne humana” dende Rosalía de Castro a Manuel María, pasando por Celso Emilio Ferreiro. Manuel Curros Enríquez e D. Ramón Cabanillas sufrírona, o guieiro Castelao padeceu a emigración e máis tarde o exilio, e algúns como Luís Seoane ou Luís González Tosar naceron en Bos Aires, mentres Lorenzo Varela vía a luz deste mundo no barco La Navarre, que se dirixía á Habana. Na emigración xurdiron os grandes símbolos da nación galega: a bandeira, o himno e a Real Academia Galega, cuxo primeiro presidente entre 1903 e 1923 foi Manuel M. Murguía, fillo da vasca Concha Murguía Egaña.

            O poema enteiro merece gorentalo con acedume, se un é galego/a normalizado/a. Seguramente para os vascos que o lean será un descubrimento e axudaraos a comprender actitudes e comportamentos da paisanaxe fisterral, que atopou nas acolledoras terras éuscaras pan, fogar, traballo e familia. Enténdense algúns pseudo-tópicos atribuídos ós galegos como a resignación ou a indecisión no ascensor:

Un paso adiante i outro atrás, Galiza,

i a tea dos teus soños non se move.

A espranza nos teus ollos se esperguiza.

Aran os bois e chove.

Un bruar de navíos navíos moi lonxanos

che estrolla o sono mól coma unha uva,

Pro tí envólveste en sabas de mil anos,

i en sonos volves a escoitar a chuva.

Traguerán os camiños algún día

a xente que levaron. Deus é o mesmo.

Suco vai, suco vén, Xesús María!,

e toda a cousa ha de pagar o seu desmo.

Desorballando os prados coma sono,

o Tempo vai de Parga a Pastoriza.

Vaise enterrando, suco a suco, o Outono.

Un paso adiante i outro atrás, Galiza!

5. XUBILACIÓN E HOMENAXES

Despois da xubilación, en 1983, residiu en Guitiriz grandes tempadas xunto ao seu irmán, Serafín, e algunhas tempadas en Urretxu, na casa da dona, onde eu o coñecín aló por 1987, cando me trasladei para saudalo por indicación de Manuel María. Conversamos longamente e notei que se aledaba coa presenza dun galego, amosándose un home moi aberto, cunhas descoñecidas gañas de falar. O seu fillo José Mari, en entrevista mantida no 3 de marzo deste mesmo ano 2014, confesoume que dende a súa xubilación semellaba como se se desinhibira de certas presións anteriores e se volvese máis locuaz e liberal, evolucionando de posicionamentos galeguistas tradicionais a outros máis próximos a un nacionalismo moderado, quizais como froito da admiración, achegamento e apoio que lle amosaron os escritores nacionalistas.  

          O 7 de agosto de 1988 estivo coa súa dona no Festival de Pardiñas en Guitiriz, mais  a desgraza entristeceu o fogar, pois Maite morría de súpeto en Urretxu o 17 de outubro dese mesmo ano. Despraceime para lle dar o pésame e solidarizarme coa perda da compañeira en nome propio, do Fato Cultural “Daniel Castelao” e de Saleta e Manuel María, coas correspondentes coroas de flores. O seu irmán Serafín, silencioso, illado e acorado polo ambiente tan euscaldún, lembro que se pegou a min como unha lapa durante toda a cerimonia mortuoria. 

          O 3 de febreiro de 1989, o Fato Cultural Cultural “Daniel Castelao” ofreceulle unha homenaxe a Díaz Castro, coa pertinente placa, nun restaurante de Urretxu. Del fica constancia fotográfica coa presenza de Ánxeles, Moncho García, Manolo Pazos, Antón Pena e Xosé Estévez. Todos quedamos gratamente sorprendidos pola amena e rica conversa do poeta, contándonos moitas andainas da súa traxectoria vital. Semellaba que se encontraba nun ambiente familiar e liberado, dándolles rédea solta ás intimidades do seu malparado corazón. 

p51

          O mesmo ano 1989, a Asociación Cultural “Rosalía de Castro” de Barakaldo dedicaríalle  a celebración das Letras Galegas, seguindo a súa política de homenaxear  un escritor vivo. O nº 3 da revista Esmorga, publicada pola devandita asociación, dedicoulle a súa capa (incluíndo no interior dous poemas de Nimbos) a Díaz Castro, a cargo do seu presidente, Raúl Río, quen tamén esculpiría unha escultura na súa parroquia natal dos Vilares.

6. MÁIS VENCELLOS ÉUSCAROS

Na obra recentemente publicada pola editorial Galaxia, Poesía galega completa (en edición de Armando Requeixo), inclúese correspondencia entre o poeta e outros dous persoeiros galegos, Francisco Fernández del Riego e Ramón Piñeiro, que amosa unha rolda de vencellos filoéuscaros de Díaz Castro:

          (a) Moitas vacacións de Nadal e de verán, ou cando menos parte delas, pasábaas en Urretxu, na casa familiar da muller. Así aconteceu en 1957, tal como lle conta a Fernández del Riego:

            […] salgo de Madrid, pero no para Galicia, sino para San Sebastián. Mi ilusión grande hubiera sido ir este año a Galicia y hacer una escapada a Vigo, donde tengo tan buenos amigos, con los que quisiera verme y charlar un poco. Especialmente me hubiera complacido saludarle a V. personalmente. Pero por razones familiares (mi mujer es donostiarra) (sic), tendré que ir a refrigerarme este año al Cantábrico (Madrid, 29 de xullo de 1957, p. 401).

            Pasou as vacacións do Nadal de 1960-1961, xustamente no intre en que chegaron as probas de Nimbos, e ese feito atrasou a súa revisión:

            He estado ausente de Madrid durante una temporada. Pasé las vacaciones de Navidad en Guipúzcoa, entre el 23 de diciembre y el 9 de enero. Durante mi ausencia llegaron a Madrid las pruebas… (Carta a Fernández del Riego, Madrid, 13 de xaneiro de 1961, p. 417).

A metade das vacacións de verán de 1960 tamén as pasou en Euskal Herria, como lle asegura  a Ramón Piñeiro, en carta datada o 12 de setembro:

            Paséi a metá das vacaciós coa miña familia en Vascónia, e outra metá en Galiza, pro sin saír do meu recuncho nadal. (Madrid, 12 de setembro de 1960, p. 437).

            O 12 de xullo do mesmo ano 1961, a piques de saír do prelo Nimbos, pois efectivamente o libro imprimiuse na “Imprenta Peón, de Pontevedra, o día 5 do mes de Santiago do ano 1961”,  dille a Fernández del Riego:

            Mi querido amigo: dentro de quince días, saldré para San Sebastián. Estaré ausente de Madrid durante un mes aproximadamente, pasando mis vacaciones en Guipúzcoa. Es posible que durante este tiempo salga a la luz mi libro Nimbos; por tal motivo quiero rogarle que, si el libro, se publica entre las fechas 20 de julio y 20 de agosto, ordene se me remita el ejemplar o ejemplares a la siguiente dirección:

José María Díaz Castro

Plaza del Generalísimo, 4-2º, dcha.

Villarreal de Urretxu (Guipúzcoa)

            A mesma advertencia lle faría a Ramón Piñeiro, en carta datada o 16 de xullo de 1961:

            Se me escribes antre o 20 deste mes e o 20 de agosto, convén que me mandes as cartas a esta dirección: Guipúzcoa-Plaza del Generalísimo, 4-2º-VILLARREAL DE URRETXU, donde pasarei esta ano as miñas vacaciós. (op. Cit., p. 444).

          Dende Urretxu enviaríalle unha carta a Ramón Piñeiro, datada o 4 de agosto de 1961 (op. Cit., pp. 444-445). As vacacións estivais de 1962 tamén pensaba gozalas en Gipuzkoa:

         Quixera terte visto por eiquí antes das vacaciós. Eu márchome pra Guipúzcoa o día 24 deste mes. Tornaréi a Madrí aló polo 25 de agosto” (Carta a Ramón Piñeiro, Madrid, 2 de Santiago de 1962, p. 458).

            O seu fillo maior, José Mari, confirmoume que estas estadías vacacionais, parciais ou totais, en Urretxu continuaron até 1983, data da súa xubilación, “facendo escapadas ao Santuario de Loyola, lugar de culto onde celebraban todos os acontecementos familiares”, como as primeiras comuñóns dos fillos (A. Requeixo, 2013, p. 69). 

Imagen4

          Dende esa data de 1983 morou máis en Guitiriz que en Urretxu, aínda que entre outubro de 1988 e marzo de 1989 residiría en Urretxu, data en que marchou a Madrid para unhas consultas médicas do seu irmán Serafín.

          (b) Mantiña correspondencia con Koldo Mitxelena (Errenteria, 20 de agosto de 1915-Donostia, 11 de outubro de 1987), o gran filólogo vasco, daquela profesor en Salamanca, por medio de Ramón Piñeiro, xebre amigo do vasco e compañeiro de estadía no cárcere a finais do anos 40, presos por mor de actividades clandestinas relacionadas co Galeusca e as conversas coa ANFD. Díaz Castro escribíralle en 1960 a Mitxelena para consultas vencelladas coa literatura vasca. Dille a Ramón Piñeiro:

            Esquecínme de mencionarche, noutras cartas, a Luis Michelena, a quen lle escribín dúas, despois de estar a punto de visitalo. Na derradeira carta del, resposta a unha consulta miña, díxome que ti e máis erades amigos, cous que me deu lediza saber. (Carta a Ramón Piñeiro, Madrid 14 de setembro de 1960, p. 439)

            A correspondencia, que se atopa no arquivo de Koldo Mitxelena, integramente depositado no Koldo Mitxelena Kulturgunea, dependente da Deputación Foral de Gipuzkoa, está aínda en proceso de inventariado e catalogación. Emporiso, encóntrase un exemplar de primeira edición de Nimbos, con data de merca en 1982. Estes dados subministroumos o encargado, Fernando Viñuela.

Imagen5

            (c) Coñecía e gustaba da poesía de Xabier Lizardi (Zarautz 1896-Tolosa 1933), heterónimo do zarautzarra José María Aguirre Egaña, aínda que nun principio pensou que aínda vivía, cando en realidade morrera dunha pulmonía en Tolosa en 1933, con 37 anos. Sobre este poeta tamén confesou Koldo Mitxelena: “Lizardi para mí fue una revelación”. Fascinou a Díaz Castro o seu poema elexíaco “Illeta” (funeral), que enceta así:

Biotzean min dut, min etsia,

negar ixilla darion miña.

Amonatxo bat nun: gaur, enarak

etorri-garaiez aldegiña.

En tradución ao galego:

Dóeme o corazón, con resignada dor,

unha dor que zumega pranto silencioso.

Tiña  unha avoíña; mais hoxe,

coa chegada das andoriñas, morreu.

            En realidade, este poema forma parte dun quinteto titulado Biotzean min dut”, que Lizardi escribira en memoria da súa avoa materna, Klementina Belauntzaran, finada en 1930. O poema describe, de xeito íntimo, o funeral da avoa, expresando o debate interno que sostén a súa alma entre a dor pola súa morte e a esperanza de atoparse de novo con ela no  Gran Día”. Nun plano simbólico podería entenderse que Lizardi se debate entre a dor pola perda da tradición, da lingua e da patria vascas -representadas pola figura da avoa- e a esperanza de seu rexurdimento. A obra consta de 5 escenas esquematizadas de acordo ca representación musical dunha cerimonia funeraria vasca dos años 30: Gaubela (Velorio), Elizarako Bidea (Camiño da Igrexa), Illeta” (Funeral), Hilerrirako bidean (Camiño do cemiterio) e Lurperatzea eta azken Agurra (Enterro e adeus final).  Sobre este poema compuxo un oratorio, titulado “Illeta”, un dos máis esgrevios compositores vascos do século XX, Francisco Escudero.

            Non é de estrañar que Díaz Castro conectase coa poesía de Lizardi, pois existen moitas analoxías entre os dous: a acción destrutiva do tempo e da morte, o amor polo entorno xeográfico máis próximo (estacións, animais, plantas, a beleza da natureza…), o sentimento telúrico de comuñón coa Terra, o desexo de altura e de luz, a visión cristiá da existencia, a resignación dolorosa, a esperanza, a transcendencia etc.

Imagen6

          (d) En 1960, Ramón Piñeiro pediulle o envío dun poema seu para incluílos nunha escolma de poesía española contemporánea, a pedido de D. Ramón Martínez López, que impartía docencia desa materia na Universidade de Austin, en Texas (EUA). Díaz Castro remésalle algúns poemas seus para que Ramón Piñeiro escolla o máis axeitado, e engádelles o poema de Xabier Lizardi, titulado “Illeta”, sen saber que o poeta vasco xa finara en 1932 e atrevéndose a emitir xuízos de valor sobre a poesía vasca daquel tempo. O texto non ten desperdicio:

            Con estes poemas mándoche tamén un poema vasco de Xavier de Lizardi por se lles intresa incruíl-o no Tomo. Eu non conozo ô escritor vasco; pro paréceme que é unha elexía de gran beleza, e quizáis val a pena tel-a en conta â hora da escolleita, considerando que, na miña opinión, a lírica vasca aitual n’é moi abondante ou pol-o menos n’atopamos nela poemas de altura. Esa elexía, ILLETA, tén realmente beleza i emoción, i ademais refrexa ben certos aspeitos do esprito dos euskaldunas. (Carta a Ramón Piñeiro, Madrid, 3 de Sant-Iago de 1960, p. 435, subliñado persoal).

            Noutra carta ao mesmo Piñeiro, datada máis tarde (o 14 de setembro) e, despois de consultar con Koldo Mitxelena, recoñece que descoñecía o feito do seu pasamento. Coincidía co filólogo vasco en “sinalar como o millor lírico euskera a Aguirre (Xavier de Lizardi, Tolosa, finado), inda que o meu “acerto” quezaves non foi compreto ô elexir o seu poema ILLETA (“Funeral”), pois eu descoñecía o resto da obra del” (op. cit., p. 439).

            Máis adiante volverá recoñecer  que Lizardi non era actual, pois xa morrera, e laiarase de que a Universidade de Austin non publicase ningún poema das literaturas periféricas ou “rexionais”, segundo Díaz Castro:

            Sinto moito que nesa obra da Universidade de Austin non incluíran a poesía rexional; non polo que a min se refire, por certo, senón porque un estúdio da literatura española sin a inclusión das literaturas rexionais é manco e incompreto. Tés razón: Lizardi morreu hai bastantes anos. Eu non o soupen hasta despois de che ter mandado o seu poema ILLETA. (Carta a Ramón Piñeiro, Villarreal de Urretxu, 4 de agosto de 1961, op. Cit., p. 445).

            (e) Non podo silenciar outro dado filoéuscaro, mencionado por Luís González Tosar e amablemente doado polo seu recente biógrafo, Armando Requeixo. Nun libro de versos, agora xa édito, escrito en castelán e titulado Sombras radiantes, hai un fermosísimo poema frontispiciado “Donosti”, con data do 15-9-1951, que un non pode por menos de inserir e degustar. Posúe certas semellanzas con algúns que o excelente poeta Gabriel Celaya dedicou á “Bela Easo”:

Me alza el funicular, alucinado

y lentísimo, a un cielo de cobalto.

Veo a mis pies tendida la belleza,

salvada, al fin, en el confín del mundo.

La belleza es tan frágil… ¡Y, no obstante,

las olas ruedan en un vano asalto!

¡Cómo envejece el Tiempo en su atentado

a la Belleza, frágil e inmortal!

¡Igueldo, Urgull, isla de Santa Clara,

jamás dormidos en la centinela!

Sé que el cielo de Easo llora mucho

y que su mar es un brutal amante,

Igueldo, Urgull, Ulía, Santa Clara,

¿por qué la lluvia y el bramido eternos?

Ella ha anclado sus ojos en vosotros,

cuatro columnas, puerto y esperanza.

Ah, ¿por qué alzarse contra la belleza,

o qué antigua venganza hincha las olas?

Como un niño perdido llora el Cielo

por un cielo perdido y desterrado…”

 7. PASAMENTO

 Pouco tempo máis cá súa muller duraría o poeta. Morreu aos 76 anos o 2 de outubro de 1990. O Fato Cultural “Daniel Castelao” e a Asociación “Rosalía de Castro” enviarían senllas coroas para enfeitizar o seu funeral e enterro, oficiados polo amigo e crego, Afonso Blanco. O cadaleito foi levado por escritores amigos (Fernán Vello, Xulio Xiz, Manuel María, Uxío Novoneyra, Paco Martín e Luís González Tosar) ao camposanto de Lagostelle, en Guitiriz, gozando da lus definitiva, que tan ben cantara. Finou tal como quería, nos comezos do outono, a súa estación preferida, de xeito paseniño coa conciencia tranquila e co pensamento na Terra, quizais na fervenza celestial do muíño de Arxán e coa ferida da beleza para sempre:

Quero morrer de música unha tarde de pinos…

          Após a súa morte escribín o 2 de novembro de 1990 no desaparecido xornal Egin un artigo dabondo sentido, titulado “Díaz Castro, poeta da Patria Galega”, onde expresaba a miña dor polo vate finado e procuraba dar a coñecer aos vascos o seu humilde, pero grande quefacer.

          Os galegos euskadianos sentimos fondamente a súa ausencia, pero non choramos, pois outro poeta lugués, Luis Pimentel, deixou dito que Rosalía chorou por todos e para sempre. Máis ben estamos fachendosos de ter tido connosco a un maxistral cantor da Patria, que nos legou a luz e a esperanza do seu rexurdimento e a de todos os pobos asoballados. Díaz Castro depositou na estepa do noso corazón unha chuvia de liberdade e xustiza, que calma a nosa sede de hoxe a anuncia a ledicia do mañá.

 8. TRADUCIÓN DE NIMBOS AO ÉUSCARO

            O seu libro de versos Nimbos vai a ser xusto merecente dunha tradución, pois engarza cunha escola de grandes poetas éuscaros, nos que asoman características moi semellantes ás de Díaz Castro: unión épica e panteísta coa Terra, amor á lingua e relixiosidade. Estoume referindo a  Lizardi, finado na flor da xuventude, a Orixe, emigrante na Arxentina, e a Lauaxeta, asasinado polos fascistas en 1937, estes dous últimos tamén dotados dunha grande formación clásica por mor da súa estadía en centros xesuíticos. Négome a silenciar que Esteban Urkiaga, “Lauaxeta”, foi o primeiro escritor galeuzcano en propoñer, na data temperá de 1935, co gallo do centenario de Eduardo Pondal, a organización dun Galeusca de escritores. 

            Na actualidade, segundo un traballo do xornalista Aritz Galagarra, existen máis de 150 textos de escritores galegos vertidos ao éuscaro, dende Rosalía de Castro, pasando por Castelao, Neira Vilas, Manuel María, Novoneyra, Rafael Dieste, Paco Martín, Agustín Fernández Paz e outros. Coido que Nimbos non podía ser menos, dados os vencellos, xa mencionados, do autor con Euskal Herria e a calidade formal e intrínseca do texto. Ademais, con esta tradución completaríanse as traducións ás catro linguas oficiais do Estado español, pois xa se conta coa tradución ao castelán e ao catalán. Esta última foi realizada, co título de Nimbes, por Vicente Berenguer (en 1995 e 1997), segundo sinala Armando Requeixo nunha recente biografía (p. 180).

            Xa houbo un intento en 1962 de traducir Nimbos ó éuscaro, mais a iniciativa non prosperou e sabemos as razóns. Dedúcese o feito por mor dunha carta de Díaz Castro a Ramón Piñeiro, datada en “Madrí, 2 de Santiago de 1962” (Poesía galega completa, p. 458):

            En Basconia faláronme  da posibildade de publicar unha tradución de NIMBOS ó éuskaro. É moi posible que o libro se traduza ó basco antes do ano vindeiro. Un profesor basco de filoloxía, parente da miña muller e moi conocedor do éuskaro, ofrecéseume pra facer a tradución. Si hay agunha dificultade pra íl, será únicamente a das palabras austraitas e filosóficas. Despoís de traducido, a publicación poida que non presente dificultades.

          O tal profesor era, evidentemente, Patxi Altuna, do que xa falei, finado o 20 de xaneiro do 2006 e a cuxo funeral, celebrado na Basílica de Loiola, acudín. Licenciado en Filoloxía Clásica en 1957 na Universidade de Salamanca e profesor na Pontificia da mesma cidade, na altura do 1962 colaboraba con Koldo Mitxelena e Antonio Tovar.

            Desexaría rematar esta conferencia con esta marabillosa “Nenia pra Xosé María Díaz Castro”, dedicada polo seu amigo, Manuel María, co gallo do seu pasamento:

Eres castiñeiro vencido, descansando

na gándara sen fin de Guitiriz,

formando parte da escura señardade

que envolve como un manto a Terra Chá,

escoitando aos ventos vagamundos,

oíndo labercas, merlos pazapallares

para que sexa menor o teu silencio

e o verso teu acade a música

precisa e esencial da eternidade,

a trascendencia plena da palabra.

Perto queda aínda o son da “Paula”,

o rumor das ondas arousanas,

a tolemia endiañada de Madrid…

Pro o que agora de verdade importa

é o torrón nativo doa Vilares,

a maxia do amor, a flor de Urrechu,

a sede de luz que xa matache:

a que nos deixache a nós, os teu fideles,

para que ela nos posea e purifique

e a beleza nos fira para sempre.

O teu verso ara en nós, e sementou

-suco vai, suco ven- fe, fe humildade,

firmeza de rocha e de carballo

coa que poder vivir de testa erguida

nestes tempos de tebras e miserias.

Nimbo de poesía, pinga de orballo,

terra da Terra Chá, nai amorosa,

nas néboas de Galiza insua perdida.

Sabemos, por ti, que non hai volta:

o Tempo vai de Parga a Pastoriza

e a Morte, a que te mata, non é túa.

 

Advertisements
Estas entrada foi publicada en ACTIVIDADES, GRAVACIÓNS E DOCUMENTOS coas etiquetas , , , . Ligazón permanente.

One Response to “Xosé María Díaz Castro: poeta da lus, con querencias vascas”, por Xosé Estévez

  1. Pingback: Xosé Estévez: «Xosé María Díaz Castro: poeta da lus, con querencias vascas» | ::Axenda cultural AELG::

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair / Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair / Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair / Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair / Cambiar )

Conectando a %s